EBRU SANATI NEDİR
Ebru sanatı, kitreli su üzerinde toprak boyalarla yapılan eski bir Türk kağıt süsleme sanatıdır. İpek Yolu ile İran’a gelen sanat burada Abru veya Ebri olarak isimlendirilmiştir. Daha sonra Türklerle birlikte Anadolu’ya gelen bu sanatın adı Ebru olarak dilimize çevrilmiştir. Ebru Sanatı ile ilgili yazılmış ilk eser, Tertib-i Risale-i Ebri adını taşır ve 1608 tarihlidir. Basitçe ebru yapımından ve ebru sanatçılığından bahseder.
Ebru yapımında kullanılan suyun belli bir yoğunluğa sahip olması ve öd ile hazırlanan boyayı üzerinde tutabilmesi gerekmektedir. Suya kıvam veren maddenin ismi kitredir. Kitre kırlarda yetişen yabani bir dikenin özsuyudur. Suyu akıtılan bu dikenin özsuyu kuruduğunda kabuk şeklini alır ve bu haliyle aktarlarda satılır. Çelik saçtan yapılmış tekne ölçüsüne göre suyun içine suyun içine kitre konur ve yumuşayana kadar bekletilir. Daha sonra tortularından arındırmak için süzülür ve tekneye boşaltılır. Teknedeki kitreli suyun çok koyu olması durumunda kıvamını ayarlamak için su kullanılır. Bütün bu işlemler bittikten sonra boyaların hazırlanmasına geçilir. Toprak boyalardan kavanozlara konur ve içine su ilave edilir. Ayarlanması ise boyanın kitreli su üzerinde durmasını sağlayan sığır ödü ile yapılır. Aynı zamanda öd boyaların açılmasını sağlar. Ödü fazla olan boya altta kalan boyayı sıkıştırır, iter ve daha fazla açılır. Burada önemli olan sıralmayı yapmak ve ödü bu sıraya göre kullanmaktır. Boyayı tekne üzerine atabilmek içinse gül dalından ve at kılından yapılmış fırçalardan yararlanılır. Ebruyu su üzerinden alacağımız kağıt ise birinci hamur kağıt olmalıdır. 80-90 gr olanı yırtılmaması için daha uygundur.
EBRU ÇEŞİTLERİ
Battal Ebru
Boyaların, fırça yardımıyla kitreli su üzerine serpilmesiyle oluşturulan mermer desenli ebru çeşididir. Yapımı en zor ebrudur. Kumlu ebru dışında bütün ebruların yapımında ilk işlem battal ebrudur. Ebru sanatçısının ustalığı daha çok yaptığı battal ebrulardan belli olur. Battal ebruda suyun kıvamı ve boyaların öd ayarı çok önemlidir. Boyalar bir sıralamaya konularak öd ayarları yapılır. Doğru ayar yapılamazsa boyalar birbirine karışır, çatlamalar olabilir yada istenilen renk tam olarak elde edilemez.
Somaki Ebru
Battal ebrunun en son atılan rengi fırça kavanozun içine sıkıldıktan sonra serpilerek yapılır. Somaki mermerine benzeyen bir ebrudur.
Serpmeli Battal
Battal ebru yapıldıktan sonra bir açık renkli boya ya da neftli boyanın, fırça kavanoza iyice sıkıldıktan sonra serpilmesiyle yapılır.
Neftli Battal
Battal ebrunun en son atılan rengi neftli bir boyadan seçilerek yapılır.
Gel-Git Ebrusu
Battal ebru yapıldıktan sonra kalın bir bizle teknenin önce bir kenarına sonra diğer kenarına paralel bir ileri bir geri karıştırılarak yapılır. Üzerine serpmede yapılabilir.
Taraklı Ebru
Gelgit ebrusu yapıldıktan sonra taraklardan birisinin son yapılan gelgitin yönüne dik yönde teknenin bir kenarından tarağın dişleri kitreye temas edecek kadar sokulup diğer kenarına doğru çekilmesiyle yapılır. İstenirse ince bir bizle taraktan sonra şal ebrusuda yapılabilir.
Şal Ebrusu
Gelgit ebrusu yapıldıktan sonra serpme yapmadan önce kalın biz kullanılarak karıştırılmasıyla yapılır.
Zemin Ebrusu
Aynı renk boyadan az ödlü, çok ödlü iki ayrı kapta boya hazırlanarak battal ebru yapılır.
Çiçekli Ebru
Zemin ebrusu yapıldıktan sonra yapılacak çiçeğe göre (lale, menekşe, papatya vb.) hazırlanan yeşil renk boya ve bizler yardımı ile çiçeğin sap ve yaprak kısmı yapılır. Daha sonra yine bizler yardımı ile çiçek kısmı yapılır. Necmeddin Okyay ve Mustafa Düzgünman tarafından bu şekilde lale, karanfil, menekşe, sümbül, gül ve gelincik çiçekleri, son derece başarılı olarak yapılmıştır. Mustafa Düzgünman, bu çiçeklere papatyayı ilâve etmiştir.
Hatip Ebrusu
Önce zemin ebrusu yapılır. Zemin ebrusunun üzerine kağıdın ebadına göre yuvarlak halkalar oluşturulacak damlalar konur. Bu halkaların içine başka renklerden halkalar eklenir. Sonra iç içe olan be halkalara bir iğne yardımıyla şekil verilir.
Koltuk Ebrusu
Hatip ebrusundaki her hatip deseni üzerine küçük bir çiçek yapılırarak oluşturulur.
Kumlu Ebru
Çok kere kullnıldıktan sonra eskimiş olan teknenin sonuna doğru suyu ve ödü az olan lahor çividi bir damlalık yardımıyla teknenin ortasına ya da bir kenarından ama hep aynı noktaya damlatılması suretiyle teknenin yüzeyi doldurularak yapılır. Boya çatlar ve kumlu bir hal alır.
Bülbül Yuvası
Giderek küçülen damlalar halinde serpilen boyayla yapılan battal ebru üzerine, bir iğne yardımıyla dıştan içe doğru spiraller yapılır. Bülbül yuvası, yan kâğıdı ya da yazı etrafında dış pervaz olarak kullanılır. Uzun kenara paralel şekilde dört eşit parçaya ayrılan ebrunun herbir parçası, levhanın bir kenarına monte edilir.
Hafif Ebru
Hattatlar tarafından üzerine yazı yazılmak üzere suyu ve ödü normalden fazla boyalar kullanılarak yapılan şal ebrusudur.
Yazılı Ebru
Yazılı ebrunun mucidi Necmeddin OKYAY’dır. Önceleri yazının kalıbını kesip ıslanınca kâğıdı bırakan Arap zamkı ile yapıştıran ve kâğıdı ebruladıktan sonra bu kalıbı söken Necmeddin OKYAY, yazının kenarlarından taşan zamkın bulunduğu yerlerin de boya almadığını görerek mürekkep yerine zamk kullanarak yazdığı yazıları ebrulamaya başlar. Aynı zamanda devrinin en meşhur hattatlarından olan Necmeddin OKYAY’ın bu şekilde yazılmış Tâ’lik Lâfza-i Celâl’i, Türk ebru tarihindeki en ünlü yazılı ebrudur. Hattat olmayan ebru sanatçılarının yazılı ebru yapabilmek için kullanabilecekleri en iyi yöntem ise yazının kalıbını hazırlamak ve bunu sökülebilir bir yapıştırıcıyla ebrulanacak kâğıda yapıştırmaktır.
